Egemenliği Yeniden Düşünmek: Kapasite Ekseninde Türkiye'nin Ulusal Yapay Zekâ Eylem Planına Bakış
Türkiye Haziran 2026’da 2026-2030 dönemine yönelik bir Ulusal Yapay Zekâ Eylem Planı açıkladı. Kapasite ölçeği bakımından yapay zekânın en büyük iki ülkesi ABD ve Çin. Türkiye’nin doğal karşılaştırma zemini ise Güney Kore ve Avrupa. Bu zeminde okunduğunda plan, egemen kapasite inşasına dönük ciddi ve yer yer isabetli bir hamle olarak beliriyor.
ABD ve Çin bugün yapay zekâda en yüksek kapasiteye sahip iki ülke. Öncü modeller, ileri çipler ve büyük platformlar ağırlıklı olarak onların elinde. Kapasite ölçeğinde Türkiye, Güney Kore ve Avrupa ile aynı grupta: kendi egemen kapasitesini inşa eden, gerçek varlıkları olan ülkeler. Bu akran grubuyla ölçüldüğünde plan düşünülmüş, birkaç noktada da iyi hedeflenmiş görünüyor.
Türkiye bu yarışa gerçek varlıklarla giriyor. Otonomi ve sistem entegrasyonunda sahada tecrübe biriktirmiş gerçek bir savunma teknolojisi ekosistemi elinin altında. Devlet ve silahlı kuvvetler biçiminde garantili bir iç müşterisi var. Hiçbir küresel laboratuvarın önceliklendirmediği bir Türkçe ve Türki diller nişi de öyle. Bir de alışılmadık bir siyasi odaklanma. Planın en sıkı bağlantıları, okuryazarlık, kamu verisi ve kapasite üzerine kurulanlar, somut ve süreye bağlanmış durumda.
Plan başkalarına yaslandığı yerlerde yumuşuyor. Ağırlıklı olarak özel sermayeden seferber edilecek bir hedef olarak tanımlanıyor. Üretim hedefleri de altyapı hedeflerinin sahip olduğu netlikten yoksun. Bu Türkiye’ye özgü bir kusur değil. Kendi egemen kapasitesini kuran her ülkenin yapısal koşulu. Kore’nin ve Avrupa’nın sicilleri de bunu gösteriyor. Bu rapor planın hangi noktalarda güçlü olduğunu, akranlarının ne öğrettiğini ve ölçekten çok odaklanmaya yaslanan yapıcı bir gündemi ortaya koyuyor.
Altı Sonuç
1-Doğru karşılaştırma zemini Güney Kore ve Avrupa. Kapasite ölçeğinde ABD ve Çin ayrı bir yerde. Kendi akran grubunda okunduğunda Türkiye’nin planı ciddi ve yer yer isabetli.
2-Türkiye’nin varlıkları gerçek. Bir savunma teknolojisi tabanı, garantili bir devlet müşterisi ve Türkçe ile Türki diller nişi onu birçok kapasiteli ülkeden ayırıyor.
3-Plan devletin sonuca hâkim olduğu yerlerde sıkı. Okuryazarlıkta, 2.000 kamu veri kümesinde, 2030’a kadar bir gigavatlık kapasite hedefinde bu görülüyor. Özel sermayeye bağlı olduğu yerlerde ise bulanıklaşıyor. On milyar dolarlık seferberlik ve rakamsız bırakılmış üretim hedefleri buna örnek.
4-Akranlar örüntüyü doğruluyor. Kore kendi çiplerini üretiyor ama modellerde hâlâ geride. Avrupa’nın şampiyonu Mistral tek başına 1,4 gigavatlık bir kampüs kuruyor ki bu Türkiye’nin bütün ulusal hedefini aşıyor. Yine de Nvidia ve Körfez sermayesine bağımlılık sürüyor.
5-GAIA-X uyarıcı bir örnek. Egemenlik ilan etmek onu yaratmaya yetmedi. Hiperölçekli sağlayıcılar içeri alındıkça Avrupa’nın kendi bulut sağlayıcılarının payı yaklaşık yüzde 26’dan yaklaşık yüzde 10’a düştü.
6-Odaklanma ölçeği yener. Türkiye yatay model yarışında öncül olamayabilir ama dikey ve egemen alanlarda kazanabilir. Tamamlayıcı ortaklarla kurulacak bir ittifak sayesinde erişimini de katlayabilir.